văn hóa · bài dẫn đường

Vì sao người Việt trông Tết cả năm

Người Việt trông Tết vì đó là lúc duy nhứt trong năm cả nhà về chung một mái: người đi xa, người ở nhà và, theo niềm tin của nhiều gia đình, cả ông bà tổ tiên. Vậy nên không khí Tết có từ mấy tuần trước. Chợ hoa họp, vé xe hết, nhà nào cũng dọn, rồi tới nửa đêm cuối năm, cả nước lặng đi một nhịp.

Trông Tết đã là một nửa cái Tết

Hỏi một người Việt về Tết, ít ai kể ngay tới ngày mồng Một. Người ta kể mấy tuần trước đó. Tiếng Việt giữ sẵn điều này. Mình nói trông Tết, như trông một người sắp về tới ngõ. Tới nơi rồi thì mình nói ăn Tết, và về quê ăn Tết.

Gần hết một năm, nhiều nhà mỗi người một nơi. Con cái đi học, đi làm ở thành phố khác, có người ở nước khác. Tết là cái mốc mà ai cũng quay mặt về nhà cùng một lúc. Người đi xa đếm ngày về, người ở nhà đếm ngày đợi, hai bên đếm chung một tờ lịch.

Người mới tới thấy cái đếm chung đó trước hết. Không ai phải báo Tết sắp tới. Ngoài đường đã nói giùm.

Tháng Chạp, từng tuần một

Tết là mồng Một tháng Giêng âm lịch. Tháng liền trước là tháng Chạp, và tháng này có nhịp riêng của nó.

Từ khoảng giữa tháng, chợ hoa mọc lên ở những chỗ ngày thường không có. Ngoài Bắc người ta đem về cành đào hồng. Trong Nam là mai vàng. Mấy chậu quất, chậu tắc sai trái đi khắp phố trên yên sau xe máy. Hoa mai, hoa đào →

Ngày 23, nhà nhà đưa ông Táo, theo tín ngưỡng dân gian là về trời kể chuyện trong nhà suốt một năm. Với nhiều người, tới ngày này mới thiệt là Tết bắt đầu. Ngày 23 tháng Chạp →

Tuần cuối năm, việc dồn lại, mà là thứ việc ai cũng vui làm. Nhà dọn từ bàn thờ ra tới sân. Con cháu đi tảo mộ, dọn cỏ, mời ông bà về ăn Tết. Nồi bánh chưng, bánh tét sôi nhiều giờ liền, thường là qua đêm, lúc nào cũng có người thức canh lửa. Dọn nhà, tất niên → · Tảo mộ cuối năm → · Bánh chưng → · Bánh tét →

Cùng lúc đó xe khách, tàu lửa, máy bay rời các thành phố lớn đều kín chỗ. Thành phố vắng đi từng ngày, làng quê đông lên từng ngày.

Chiều cuối năm, chợ dọn sớm. Cả nhà ngồi vô mâm cơm tất niên, bữa cơm khép lại năm cũ. Tới đây thì không còn gì để sửa soạn nữa. Tất niên →

Một đêm, rồi ba ngày

Đêm cuối năm là giao thừa, lúc năm cũ trao lại cho năm mới. Không ai đi ngủ. Nhà thắp nhang mời ông bà về, pháo hoa bắn ở các thành phố lớn, và đúng nửa đêm cả nhà lặng đi một nhịp. Rồi ai nấy quay qua chúc nhau một năm tốt lành. Giao thừa →

Ba ngày sau đó chậm, và chậm có chủ ý. Người xưa có câu mồng Một Tết cha, mồng Hai Tết mẹ, mồng Ba Tết thầy. Con cháu chúc thọ ông bà, nhận lì xì. Người đầu tiên bước vô nhà trong năm mới được tin là đem theo cái vía cho cả năm, nên nhà nào cũng để ý. Bữa nào cũng chừng đó món, mà không ai ngán. Mồng Một → · Mồng Hai → · Mồng Ba → · Lì xì → · Xông đất → · Món mặn ngày Tết →

Rồi nhà làm lễ tiễn ông bà, người đi xa xếp đồ, căn nhà trở lại yên ắng. Và người ta lại bắt đầu đếm. Hoá vàng →

Người khách sẽ thấy gì

Rộn ràng nhứt là mấy ngày trước Tết: chợ hoa, phố xá đỏ vàng, bếp nhà nào cũng sáng đèn tới khuya. Mồng Một tới mồng Ba là của gia đình. Phố vắng, nhiều hàng quán nhỏ đóng cửa vài ngày. Chỉ có chùa là đông. Mấy ngày đầu năm người ta đi chùa thắp nhang, cầu một năm bình an. Đi chùa đầu năm →

Một người khách được mời tới nhà ngày Tết là được mời vô những ngày riêng tư nhứt trong năm của nhà đó. Khách thường đứng yên trong lúc chủ nhà thắp nhang, nhang tàn rồi cả nhà mới ăn. Mấy ngày đầu năm người ta nói năng nhẹ nhàng, vì tin rằng lời nói đầu năm sẽ theo mình cả năm. Một câu Chúc mừng năm mới thì ở đâu cũng quý. Kiêng kỵ ngày Tết → · Chúc Tết →

Ngày giờ và nơi đi chơi của cái Tết sắp tới nằm ở mục Tết năm nay.

Vì sao người Việt trông Tết cả năm? Vì có mấy ngày đó, cả nhà đủ mặt.


Đây là bức tranh chung. Mỗi vùng, mỗi nhà giữ Tết một khác. Nhà bạn trông Tết từ lúc nào, kể cho chúng tôi nghe.

Nguồn tham khảo (2)
  1. Bài tổng hợp từ các bài trong Kho của site (Hành trình Tết, Phong tục, Hương sắc); nguồn của từng chi tiết nằm ở bài tương ứng
  2. Phan Kế Bính, 'Việt Nam phong tục' (1915) — phần lễ giao thừa, dẫn lại theo bài Giao thừa của site này

Xem đầy đủ ở trang Nguồn tham khảo

Bài này được tự do sao chép và chia sẻ, chỉ cần ghi nguồn tetholiday.com. · Về giấy phép