phong tục

Tất niên và dọn nhà đón Tết

Cuối tháng Chạp, chừng mười ngày trước Tết, nhà nào cũng dọn nhà, lau bàn thờ, trả nợ, gói bánh, rồi khép năm bằng bữa cơm tất niên chiều ba mươi. “Tất niên” là hết năm. Ý cốt lõi là xong việc cũ rồi mới đón việc mới, đặt gánh năm cũ xuống cho nhẹ người trước giao thừa.

Má kể

Con mở hết cửa ra giùm má, rồi đem mền mùng ra sân phơi. Cuối tháng Chạp nhà nào cũng bận y vậy, cửa mở, mền phơi, mùi nước lau nhà lẫn mùi lá. Người ta gọi quãng này là “tất niên”. Má bận thiệt, mà bận kiểu vui, vừa lau vừa tính coi đứa ở xa chừng nào về tới.

Phơi cho thẳng, kẹp lại kẻo gió bay. Tất là xong, hết. Niên là năm. Tất niên là “hết năm”, gọi chung cả quãng cuối năm lẫn bữa cơm khép lại năm đó. Giờ công ty cũng gọi tiệc cuối năm là tất niên, mà gốc là chuyện trong nhà, dọn hết mọi thứ dang dở cho sang năm mới nhẹ người.

Lau cái kệ đó kỹ kỹ nghen, góc trong nữa. Tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long ở Hà Nội nói việc dọn thường bắt đầu chừng mười ngày trước Tết. Báo thì kể người xưa cách Tết một vài hôm ai nấy dọn dẹp, lau rửa đồ thờ. Sớm trễ tuỳ nhà, nhưng tục này có từ lâu rồi.

Khoan, bàn thờ để má. Con lau nhà thì được, bàn thờ dọn kiểu khác, trang trọng hơn, dân gian gọi là bao sái. Nhiều nhà làm vào hay sau hăm ba tháng Chạp, khi đã đưa ông Táo đi. Theo quan niệm dân gian, lúc đó các vị “đi vắng”, đụng vô đồ thờ không sợ thất lễ.

Má thắp nhang xin phép trước. Rồi lau từ trên cao xuống thấp, khăn sạch nước sạch, có nhà pha nước gừng hay thảo mộc, bát nhang không xê dịch. Con đưa má cái khăn kia. Phần kỹ nhứt là tỉa chân nhang, rút bớt chân nhang cắm suốt năm, giữ lại vài chân, người ta hay giữ số lẻ, ba hay năm, số còn lại đem hoá. Mỗi nhà, mỗi vùng làm mỗi khác. Giống nhau ở chỗ từ tốn, vì đây là dọn chỗ mời ông bà về ăn Tết. Con đưa khăn cho má vậy là phụ rồi.

Mà dọn nhà chưa phải hết. Cuối năm người ta còn “dọn” mấy thứ nữa, má kể trong lúc lau. Thứ nhứt là trả nợ. Theo quan niệm dân gian, nợ nần không mang qua năm mới. Ở nông thôn hồi xưa, người đi làm xa về cuối năm là trả nợ, không có tiền thì trả bằng thóc gạo, cốt cho nhẹ người. Câu “Giàu khó ba mươi Tết mới hay” là nói cái mốc sòng phẳng đó.

Thứ hai là gói bánh, làm giò. Nhiều nhà lo từ sớm, để dành lá, chẻ lạt, có nhà nuôi heo nuôi gà từ đầu năm. Ngoài Bắc là nồi bánh chưng, miền Trung với trong Nam là nồi bánh tét, đêm hăm tám hăm chín, cảnh đó ai cũng nhớ. Rửa lá là việc của con nghen, lát nữa.

Thứ ba là bữa cơm tất niên. Chiều ba mươi, năm tháng thiếu thì chiều hăm chín, mâm cơm bày lên bàn thờ cùng mâm ngũ quả, thắp nhang mời ông bà về, rồi cả nhà ngồi lại ăn bữa cuối năm, thường là bữa đông đủ nhứt. Một bài báo năm 2002 kể một nhà ở Hà Nội mở loa điện thoại cho con gái đang học bên Đức “ngồi” cùng mâm. Giờ nhà nào cũng làm được vậy. Má mong nhứt là bữa này đủ người.

— Má ơi, nhà sạch rồi mà, làm nhiều vậy chi.

Xâu mấy việc đó lại thì thấy, xong việc cũ rồi mới đón việc mới. Nhà sạch, bàn thờ gọn, nợ trả, bánh gói, người về đủ, rồi mới tới giao thừa. Đứa ở xa làm không đủ thì giữ bằng việc nhỏ, dọn một góc nhà, gọi cho người mình còn nợ một lời cảm ơn, nấu một món Tết cho con nó nếm thử. Tất niên, nói cho cùng, là cách người mình cho phép mình đặt gánh năm cũ xuống.

Thôi, má lau tiếp. Con đi rửa lá nghen.


Mốc dọn nhà và cách bao sái là nếp phổ biến ghi từ sách báo, nhà bạn có thể khác — nhà bạn làm sao, kể cho chúng tôi nghe.

Nguồn tham khảo (6)
  1. 'Ấm cúng ngày tất niên' — T.H., VnExpress, 11/02/2002
  2. 'Tet traditions' — Phòng Nghiên cứu – Sưu tầm di sản, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, 29/01/2024
  3. 'Người xưa đón Tết như thế nào?' (dẫn Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục) — Báo Pháp Luật Việt Nam, 21/02/2015
  4. 'Phong tục bao sái bàn thờ và một số lưu ý quan trọng' — Việt Vũ, Báo Pháp Luật Việt Nam, 29/01/2024
  5. 'Hồi ức Tết xưa' (dẫn Nhất Thanh, Đất lề quê thói) — Tuấn Ngọc, Báo Pháp Luật Việt Nam, 28/01/2024
  6. 'Những món nợ bí mật của ngày sát Tết' — Hạ Yên, Báo Văn Hóa, 16/02/2026

Xem đầy đủ ở trang Nguồn tham khảo

Năm nay Tất niên & dọn nhà rơi vào Thứ Năm, 04/02/2027

Bài này được tự do sao chép và chia sẻ, chỉ cần ghi nguồn tetholiday.com. · Về giấy phép