ẩm thực · theo vùng
Món mặn ngày Tết ba miền
Tết nhà đông mấy ngày liền, chợ nghỉ, nên món mặn ngày Tết phải để được lâu. Ngoài Bắc trời rét có thịt đông, giò lụa, canh măng, dưa hành. Miền Trung tằn tiện có tré, thịt heo ngâm nước mắm, dưa món. Trong Nam trời nóng có thịt kho hột vịt, canh khổ qua, củ kiệu. Ba miền giải một bài toán theo ba cách, mâm nào cũng gửi một lời chúc.
Má kể
Con bắc cái nồi bự đó ra cho má, cái bự nhứt. Tết nhà nào cũng đông mấy ngày liền, chợ thì nghỉ, nấu một bữa phải ăn được mấy bữa. Với lại đứa ở xa về, nó thích món gì thì má nấu món đó.
Mà hỏi người Hà Nội, người Huế, người Cần Thơ “Tết nhà ăn gì?”, sẽ nghe ba câu trả lời khác hẳn. Sau mỗi món là một cái lý thực tế, trời nóng hay lạnh, để được mấy ngày, tên gọi mang điềm gì. Má kho, má kể, con lặt rổ kiệu đó.
Kể từ ngoài Bắc vô trước. Ngoài Bắc Tết rơi vào lúc trời rét, mâm cỗ là cỗ của mùa đông. Thịt đông rõ nhứt. Người ta ninh chân giò, bì lợn, mộc nhĩ cho nhừ, để nguội, nước keo tự đông thành thạch. Hồi chưa có tủ lạnh, món đó gần như chỉ làm được ở xứ lạnh. Lớp thạch trong vắt được coi là hình ảnh an lành đầu năm, theo quan niệm dân gian. Rồi giò lụa, thịt nạc giã nhuyễn, gói lá chuối, luộc chín, để được vài ngày. Canh măng khô ninh móng giò, ngọt ấm. Và dưa hành, hành củ muối chua, cắt cái ngấy của thịt mỡ, bánh chưng. “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ” đứng cạnh nhau không phải tình cờ đâu con.
Còn ở Huế, với cả miền Trung, khí hậu khắc nghiệt, đời sống xưa nay tằn tiện. Bà Hồ Đắc Thiếu Anh, chuyên gia ẩm thực, gọi đó là nếp “cần kiệm”. Nên mâm Tết nghiêng về món để dành được. Tré là tai heo, thịt đầu, bì trộn riềng, tỏi, thính, mè, gói lá ổi rồi bó lá chuối, ủ vài ngày cho chua nhẹ, gắn với Bình Định và Huế, ăn cuốn bánh tráng. Thịt heo ngâm nước mắm, quen ở Quảng Nam, Đà Nẵng, là ba chỉ luộc rồi ngâm nước mắm đường nấu kẹo, để được cả tháng, miếng thịt săn, ít ngấy. Dưa món là củ cải, cà rốt, đu đủ phơi héo rồi ngâm mắm đường, giòn sần sật, ăn với bánh tét. Ba món đều mặn, chua, cay, qua hết mấy ngày Tết không cần tủ lạnh.
Rồi, tới nồi này. Trong Nam trời nóng quanh năm, món Tết phải chống hỏng mà ăn nhiều ngày không ngán. Thịt kho hột vịt, còn gọi thịt kho tàu, là ba rọi kho với trứng vịt trong nước dừa. Con thấy nồi má bự chưa. Người ta kho một nồi thiệt to từ trước Tết, mỗi ngày hâm lại càng đậm. Miếng thịt vuông kề trái trứng tròn, coi như lời chúc vuông tròn, đủ đầy. Chữ “tàu” có nhiều cách giải thích. Có cách giải thích rằng “tàu” tiếng miền Tây là lờ lợ, như tên sông Cái Tàu, chứ không phải “món của người Hoa”. Canh khổ qua nhồi thịt là chơi chữ, ăn khổ qua cho cái khổ qua đi, theo quan niệm dân gian. Vị đắng còn làm dịu cái béo của thịt kho. Củ kiệu chua ngọt bày với tôm khô, giải ngán như dưa hành ngoài Bắc.
Lửa nhỏ thôi nghen, con canh nồi thịt kho cho má. Kiệu lặt tới đâu rồi, lặt luôn rổ đó.
Nếm thử miếng nước kho coi. Má kể hết ba miền rồi đó, không có nhà nào ăn Tết đúng hơn nhà nào. Ba miền giải một bài toán theo ba cách. Ngoài Bắc dùng cái lạnh giữ món, miền Trung dùng muối, mắm, lên men, trong Nam kho nồi lớn với nước dừa và đường. Mâm nào cũng có một món chua để cân vị, món nào cũng gởi một lời chúc qua hình dáng hay tên gọi. Bà Hồ Đắc Thiếu Anh nói cái quan trọng nhứt không phải món cao sang, mà là tấm lòng con cháu dâng lên ông bà. Nhà nấu gì cũng là mâm Tết.
Đứa ở xa, một nồi thịt kho hay một dĩa dưa hành là đủ gọi Tết về rồi.
Món từng miền là nếp phổ biến, nhà bạn có thể khác — Tết nhà bạn ăn gì, kể cho chúng tôi nghe.
Nguồn tham khảo (9)
- Nguyên Vỵ (TH), 'Mâm cỗ ngày Tết miền Bắc và miền Nam có gì khác nhau' — Tạp chí Công Thương, 23/01/2020
- Nguyễn Hoàng Anh Thư, 'Chuyên gia ẩm thực Hồ Đắc Thiếu Anh: Tết, lễ và tâm vẫn là quan trọng nhất' — Tạp chí Du lịch Việt Nam (vntravel.org.vn), 09/02/2024
- Thùy Linh, 'Ký ức thịt đông' — Báo Đầu tư Bất động sản, 06/01/2018
- 'Các món ăn ngon ngày Tết mà bạn không thể bỏ qua' (theo Lao Động) — Báo Văn Hóa, 08/02/2021
- Bùi Thủy, 'Cách làm tré Huế - đặc sản cố đô vào dịp Tết' — VnExpress, 11/01/2023
- Bùi Thủy, 'Cách làm dưa món giòn ngon đón Tết' — VnExpress, 09/01/2023
- Lê Trung, 'Ngày Tết, thèm thịt heo ngâm mắm xứ Quảng của má' — Tuổi Trẻ, 14/02/2026
- Lương Bích Thủy, 'Nồi khổ qua và thịt kho của má cứ nhỏ dần' — Tuổi Trẻ, 08/02/2025
- Phi Đan, 'Vì sao món thịt kho tàu lại có cái tên này?' (dẫn Bình Nguyên Lộc) — Znews, 23/01/2019
Nhà bạn làm khác? Thấy chỗ sai?
Không có một Tết "đúng" — mỗi nhà một nếp. Gửi cho chúng tôi, chúng tôi sẽ thêm vào bài và ghi tên bạn nếu bạn muốn.
Gửi góp ýBài này được tự do sao chép và chia sẻ, chỉ cần ghi nguồn tetholiday.com. · Về giấy phép