phong tục · tra cứu · dữ kiện
Chúc Tết: chúc ai trước, chúc thế nào
Trong bài này
Sáng mồng Một, con cháu chúc Tết ông bà cha mẹ rồi mới nhận phong bao, lời chúc đi trước, lì xì theo sau. Dân gian có câu “Mồng một Tết cha, mồng hai Tết mẹ, mồng ba Tết thầy”, cách hiểu phổ biến là bên nội, bên ngoại, rồi thầy cô. Câu chúc nào cũng được, miễn hợp người nghe và chân thành.
Má kể
Sáng mồng Một, má chỉnh lại cái áo cho con rồi đẩy nhẹ con ra trước ông bà, “Con chúc ông bà đi.” Con lí nhí vài chữ, cả nhà cười, phong bao đỏ được đưa ra. Nhà nào cũng có cái cảnh đó. Mà chúc Tết thiệt ra có lệ gì, chúc ai trước, má kể con nghe.
— Má ơi! Sao mồng Một mình đi nhà nội, mồng Hai mới qua nhà ngoại vậy má?
Người ta hay nhắc câu “Mồng một Tết cha, mồng hai Tết mẹ, mồng ba Tết thầy”. Cách hiểu phổ biến nhứt là mồng Một bên nội, cúng gia tiên xong thì mừng tuổi ông bà, cha mẹ. Mồng Hai sang bên ngoại. Mồng Ba thăm thầy cô. Giáo sư Ngô Đức Thịnh giải thích “tết” ở đây là nói gọn của “chúc tết”, còn “cha” với “mẹ” là hai bên họ hàng, không chỉ hai người sinh ra mình.
Câu này từ đâu ra thì có nhiều cách giải thích. Có người nhìn từ Nho học, thầy gần ngang cha mẹ, “một chữ cũng là thầy”, nên có một ngày riêng. Tiến sĩ Nguyễn Hùng Vĩ còn nhắc xưa thầy đồ không có lương, học trò và làng xóm góp gạo nuôi thầy, nên đi Tết thầy vừa là tình nghĩa, vừa là bổn phận. Nay nhiều người gọi vui mồng Ba là “ngày Nhà giáo” của dân gian.
— Dạ, mà trong nhà thì con chúc ai trước hả má?
Từ trên xuống, ông bà trước, rồi cha mẹ, cô dì chú bác, bạn cùng lứa sau cùng. Ông Phan Kế Bính ghi hồi đầu thế kỷ 20, cúng gia tiên xong con cháu ra mừng tuổi ông bà cha mẹ, lạy hai lạy, rồi người lớn mới cho tiền mừng tuổi. Lời chúc đi trước, lì xì theo sau, con nhớ nghen.
Chúc thì xưng cho đúng vai, “con chúc ông bà”, “cháu chúc bác”, “em chúc anh chị”. Má mong con biết chúc ông bà hơn là thuộc câu nào dài. Nghệ nhân Phạm Thị Hòa nói điều làm người nhận ấm lòng không phải câu chữ hoa mỹ mà là sự chân thành. Chúc Tết nay cũng không còn gói trong ba ngày đầu, nhiều nơi kéo tới hết tháng Giêng, miễn gặp được nhau. Gặp qua điện thoại cũng là gặp. Đứa ở xa gọi về chúc ông bà được một câu, cả nhà vui cả buổi.
— Bạn con nói phải thuộc câu chúc dài dài mới được đó má.
Câu nào cũng được, miễn hợp người nghe. Người ta hay chúc ai câu gì, má kể con nghe.
Với ông bà là sức khoẻ, sống lâu, “Sức khoẻ dồi dào”, “Sống lâu trăm tuổi”, “Phúc lộc thọ toàn”, phúc là may, lộc là của, thọ là sống lâu. Có câu “Con cháu sum vầy”, ông bà nghe là thương nhứt, vì đó là cái ông bà đợi cả năm.
Với người buôn bán thì “Phát tài phát lộc”, “Làm ăn phát đạt”. Bạn bè đùa nhau thì “Tiền vô như nước”. Người đi làm thì “Công thành danh toại”, việc xong, tên tốt. “Thăng quan tiến chức” nửa trang trọng nửa đùa, hợp đồng nghiệp hơn trong nhà.
Trẻ con như con thì “Hay ăn chóng lớn”, “Học giỏi, ngoan ngoãn”. Vợ chồng, cha mẹ thì “Gia đình hạnh phúc”. Câu ai cũng dùng được, “Chúc mừng năm mới”, “Năm mới bình an”, “Vạn sự như ý”, “An khang thịnh vượng”, yên, khoẻ, làm ăn lên. “Cung chúc tân xuân” là chữ Hán-Việt, trang trọng, thấy trên thiệp, câu đối hơn là nói miệng. “Năm mới thắng lợi mới” thì nghe ở cơ quan.
— Nhiều câu quá, con nhớ không hết má ơi!
Bảng dưới gom lại cho dễ tra. Nghĩa tiếng Anh là diễn ý. Cột “hay chúc ai” theo cách dùng thường thấy, không phải lệ.
| Tiếng Việt | Nghĩa tiếng Anh | Hay chúc ai |
|---|---|---|
| Chúc mừng năm mới! | Happy New Year! | mọi người |
| Năm mới an khang thịnh vượng | Peace, health and prosperity in the new year | mọi người, trang trọng |
| Vạn sự như ý | May everything go as you wish | mọi người |
| Sức khỏe dồi dào | Abundant health | người lớn tuổi |
| Sống lâu trăm tuổi | May you live to a hundred | ông bà |
| Phúc lộc thọ toàn | Blessings, fortune and longevity, all three | ông bà, cha mẹ |
| Con cháu sum vầy | May your children and grandchildren gather around you | ông bà |
| Phát tài phát lộc | Wealth and good fortune | người buôn bán |
| Làm ăn phát đạt | May your business flourish | người buôn bán |
| Tiền vô như nước | May money flow in like water | bạn bè, vui vẻ |
| Công thành danh toại | Success in career and good name | người đi làm |
| Thăng quan tiến chức | A promotion in the new year | đồng nghiệp, trang trọng/đùa |
| Hay ăn chóng lớn | Eat well and grow fast | trẻ nhỏ |
| Học giỏi, ngoan ngoãn | Study well and be good | học sinh |
| Gia đình hạnh phúc | A happy family | vợ chồng, cha mẹ |
| Năm mới bình an | A peaceful new year | mọi người |
| Cung chúc tân xuân | Respectful greetings for the new spring (Hán-Việt, trang trọng) | thiệp, câu đối |
| Năm mới thắng lợi mới | New year, new victories | tập thể, cơ quan |
Mà con đừng lo thuộc. Đứng trước ông bà, nói được “con chúc ông bà khoẻ” là đủ rồi.
Thứ tự “cha – mẹ – thầy” là cách hiểu phổ biến, nguồn gốc câu còn nhiều thuyết. Các câu chúc là lời dân gian, ai cũng dùng được — nhà bạn chúc câu gì, kể cho chúng tôi nghe.
Nguồn tham khảo (6)
- Minh Chính, 'Mùng 3 người xưa tết thầy thế nào?' — Báo Pháp Luật Việt Nam, 27/01/2020 (dẫn GS Ngô Đức Thịnh, PGS.TS Lê Quý Đức, Phan Kế Bính Việt Nam phong tục)
- 'Vì sao gọi mùng 3 Tết thầy?' — Znews/Tri Thức, 2021 (dẫn TS Nguyễn Hùng Vĩ, PGS.TS Lê Quý Đức, Phan Kế Bính)
- Châu Giang, 'Nét đẹp lời chúc đầu năm' — Báo Lào Cai, 02/02/2023 (dẫn Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Hòa)
- Nguyễn Văn Đáng, 'Mồng ba Tết thầy' — VnExpress (Góc nhìn), 24/01/2023
- Vy Nguyen, 'Tradition Explained: The First 3 Days of Tết in Vietnam' — Vietcetera, 07/02/2024 (các câu chúc thông dụng)
- Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương XII 'Tứ thời tiết lạp', mục Tết Nguyên đán (bản số hoá toàn văn)
Nhà bạn làm khác? Thấy chỗ sai?
Không có một Tết "đúng" — mỗi nhà một nếp. Gửi cho chúng tôi, chúng tôi sẽ thêm vào bài và ghi tên bạn nếu bạn muốn.
Gửi góp ýBài này được tự do sao chép và chia sẻ, chỉ cần ghi nguồn tetholiday.com. · Về giấy phép