phong tục · truyền thuyết · theo vùng
Đưa ông Táo về trời — 23 tháng Chạp
Trong bài này
Hăm ba tháng Chạp, người Việt tiễn ông Táo, vị thần coi bếp, lên trời kể với Ngọc Hoàng chuyện một năm của nhà mình. Với nhiều nhà, đó là ngày Tết bắt đầu. Ngoài Bắc thả cá chép, Huế cúng ngựa giấy, trong Nam có bộ “cò bay ngựa chạy”, mỗi miền một kiểu, nhưng ý thì một: cuối năm, nhìn lại nhà mình cho thiệt thà, rồi mới đón năm mới.
Ngoại kể
— Ngoại ơi! Hôm nay sao ngoài chợ người ta bán nhiều cá chép vậy ngoại?
Thấy cá là biết sắp tới ngày ông Táo về trời rồi đó con. Ông coi cái bếp nhà mình, người ta còn gọi là ông Công ông Táo. Suốt năm ông ở trong bếp, chuyện gì trong nhà ông cũng thấy, ai cãi nhau, ai nhường nhau, ai nấu cơm cho ai. Tới hăm ba tháng Chạp, ông lên trời kể lại hết cho Ngọc Hoàng nghe, rồi tối giao thừa ông mới về. Bởi vậy người ta cúng tiễn ông cho đàng hoàng. Nói cho vui là để ông kể chuyện tốt cho đủ, chuyện chưa hay thì nói nhẹ nhẹ thôi.
Với ngoại, ngày đó mới là ngày Tết bắt đầu thiệt. Mấy đứa ở xa cũng vậy, tới hăm ba là tụi nó bắt đầu đếm từng ngày.
— Mà con thấy trên bàn thờ có tới ba cái mũ lận đó ngoại. Ông Táo có ba người hả ngoại?
Hai ông một bà. Cái này là chuyện kể, con nghe cho biết, không phải chuyện có thiệt đâu nghen.
Có hai vợ chồng không có con, hay cãi nhau. Bà vợ bỏ đi, lấy người khác. Lâu sau ông chồng cũ nghèo khổ đi xin ăn, tình cờ tới đúng nhà vợ cũ. Bà thương, giấu ông trong đống rơm. Chồng mới về, không biết, đốt rơm lấy tro. Ông chồng cũ chết trong đó. Bà vợ nhào vô theo. Ông chồng mới nhảy vô cứu vợ. Cả ba chết hết. Ngọc Hoàng thấy ba người thương nhau vậy nên cho cả ba làm Táo quân, một người coi bếp, một người coi nhà, một người coi chợ.
Chuyện này có nhiều bản, tên người mỗi nơi kể mỗi khác. Người nghiên cứu nói chuyện này là để nói về cái tình, cái nghĩa, chứ không phải khen chuyện một bà hai ông. Ngoại thấy cũng đúng.
Còn cúng cái gì thì mỗi nhà một kiểu, con đừng tưởng nhà nào cũng giống nhà mình. Thường cúng ở bàn thờ chính chứ không phải trong bếp. Ngoài Bắc hay có bộ mũ áo giấy cho ba vị, mũ hai ông có cánh chuồn, mũ bà thì không, rồi mâm cơm, xôi gà, canh măng, trầu cau, trái cây. Mà cái người ta nhớ nhứt là con cá chép, cá sống trong chậu hay cá giấy cũng được. Người ta nói cá chép là con “ngựa” chở ông Táo lên trời, lại có người nói cá chép vượt vũ môn hoá rồng. Hai cách nói đó cùng có, ngoại không biết cái nào trước. Cúng xong thì đem cá ra sông thả. Nhiều nhà cúng trước giờ trưa ngày hăm ba cho ông Táo kịp đi, có ông giáo sư nói giờ giấc linh động, nhà nào tiện giờ nào thì cúng giờ đó.
— Ngoại ơi, nhà bạn con ở Huế không có thả cá, bạn nói ở đó cúng con ngựa đó ngoại.
Đúng rồi. Thả cá chép sống chủ yếu là ngoài Bắc. Trong Huế người ta cúng con ngựa giấy có yên cương thay cho cá. Nhiều nhà ở Huế còn thờ bộ tượng ông Táo bằng đất nung, tới hăm ba tháng Chạp thì rước bộ tượng mới về, tượng cũ đem ra để ở gốc cây lớn hay am miếu đầu xóm. Có một làng ở Huế, làng Địa Linh, cả làng sống bằng nghề nặn tượng ông Táo đó.
Còn trong Nam thì nhiều nhà cúng buổi tối, sau bữa cơm, có bộ “cò bay ngựa chạy” bằng giấy, dĩa kẹo thèo lèo với đậu phộng. Nhiều nhà không có mũ áo.
Khác nhau vậy đó, mà ý thì giống nhau, cuối năm kể lại chuyện trong nhà một cách thiệt thà.
— Mai thả cá, ngoại cho con thả nha ngoại!
Ừ, mà cái này con nhớ giùm ngoại. Một buổi sáng mà mấy trăm ngàn nhà cùng ra sông thả cá thì con sông chịu không nổi. Có người đứng trên cầu quăng nguyên cái bịch ni-lông xuống, có người đổ luôn tro nhang theo cá. Mấy năm nay ngoài Hà Nội có mấy nhóm thanh niên đứng ở cầu Long Biên, hồ Gươm, cầm bảng “Thả cá đừng thả túi nilon”, giúp người ta hạ cá xuống nước nhẹ nhàng rồi gom bịch lại. Nhiều nhà bây giờ cúng cá giấy, hoặc xuống sát mép nước mà thả, chứ không quăng từ trên cao.
Con cá chở ông Táo mà chết trước khi kịp bơi thì ông Táo đi bằng gì, phải không?
Chuyện hai ông một bà là truyền thuyết. Cách cúng ba miền là nếp phổ biến, nhà bạn có thể khác — nhà bạn làm sao, kể cho chúng tôi nghe.
Nguồn tham khảo (7)
- H.Lăng, 'Ý nghĩa tục cúng tiễn ông Công, ông Táo' — Báo Pháp Luật Việt Nam, 27/01/2019 (dẫn GS Trần Ngọc Thêm, Cơ sở văn hóa Việt Nam)
- Nguyên Vỵ, 'Tại sao phải cúng ông Công ông Táo?' — Tạp chí Công Thương, 11/01/2020 (dẫn GS.TS Ngô Đức Thịnh)
- Nguyên Vỵ, 'Sự khác biệt thú vị về lễ cúng ông Công ông Táo của miền Bắc, Trung, Nam' — Tạp chí Công Thương, 12/01/2020
- Thanh Tâm – Văn Minh, 'Độc đáo nghề nặn tượng ông Táo ở xứ Huế' — Báo Pháp Luật Việt Nam, 27/01/2021 (làng Địa Linh, tục thay tượng Táo)
- Mai Thương, 'Thả cá chép, không thả túi nilông' — Tuổi Trẻ Online, 17/01/2020
- 'Món ăn cúng ông Công ông Táo đặc trưng hai miền Bắc - Nam' — Báo Pháp Luật Việt Nam, 08/02/2018 (mâm cúng trong Nam có kẹo thèo lèo, đậu phộng)
- Hoàng Hà, bài 'Hối lộ' ông Táo — VnExpress, 04/02/2021 (bày mâm cúng chiều tối, giấy in hình cò bay ngựa chạy, kẹo thèo lèo)
Nhà bạn làm khác? Thấy chỗ sai?
Không có một Tết "đúng" — mỗi nhà một nếp. Gửi cho chúng tôi, chúng tôi sẽ thêm vào bài và ghi tên bạn nếu bạn muốn.
Gửi góp ýNăm nay Đưa ông Táo về trời rơi vào Thứ Bảy, 30/01/2027
Bài này được tự do sao chép và chia sẻ, chỉ cần ghi nguồn tetholiday.com. · Về giấy phép