phong tục · góc nhìn

Hoá vàng — lễ tiễn ông bà sau Tết

Mùng 3 Tết, nhiều nhà làm một bữa cơm rồi đốt vàng mã đã bày trên bàn thờ suốt Tết, gọi là hoá vàng, tiễn ông bà được mời về từ chiều ba mươi. Ngày tiễn mỗi nhà một khác, từ mùng 2 tới mùng 7. Đốt nhiều hay ít còn bàn, cái đáng giữ là bữa cơm cả nhà ngồi lại lần nữa trước khi ai về việc nấy.

Cậu kể

Chiều mùng 3, góc sân nhiều nhà lại có một đống lửa nhỏ, khói bay lên với mùi giấy cháy. Cậu đứng coi mà biết, hết Tết rồi. Vé xe trong túi, mai cậu lại đi.

— Cậu ơi, nhà mình đốt gì ngoài sân vậy cậu?

Hoá vàng, tiễn ông bà đó con. Hoá là đốt, là biến đi. Vàng là vàng mã, tiền, thỏi vàng, quần áo bằng giấy. Lễ này còn gọi là lễ tạ (tạ ơn), lễ tiễn ông bà, đưa chân các cụ. Theo tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, ông bà được mời về từ chiều ba mươi để ăn Tết với con cháu. Qua mấy ngày, con cháu làm thêm một bữa cơm cảm ơn và tiễn các cụ, rồi đốt số vàng mã đã bày trên bàn thờ suốt Tết, coi như hành trang gửi theo.

Nhà sử học Dương Trung Quốc có nhận xét, mấy thứ người ta hoá đều là đồ dùng thường ngày, cho thấy người Việt nghĩ thế giới bên kia không xa, mà ở sát cõi sống. Giáo sư Ngô Đức Thịnh cũng nói, với người Việt, chết không phải là hết. Nên lễ này trước hết là bày tỏ tình thân, chứ không hẳn là “gửi của”. Cậu nghe thấy thấm. Ông bà về chơi mấy ngày rồi đi. Cậu cũng vậy.

— Mới mùng 3 mà, giữ ông bà lại chơi thêm vài bữa không được hả cậu?

Được chớ. Mùng 3 là phổ biến nhứt, cho tròn “ba ngày Tết”, mà không phải luật cứng. Cụ Phan Kế Bính viết đầu thế kỷ hai mươi ghi mùng 4 thì hoá vàng, có nhà để tới mùng 7 mới tiễn “ông vải”, tức tổ tiên. Báo nay ghi có nhà làm từ mùng 2, có nhà mùng 5, mùng 7, có nhà tới mùng 10 tháng Giêng, tuỳ lịch đi làm, tuỳ ngày hợp gia chủ, hay chỉ vì muốn giữ ông bà lại chơi lâu hơn. Có nơi gắn lễ này với lễ khai hạ, hạ cây nêu, mùng 7 tháng Giêng, mốc dân gian coi là hết Tết, ruộng đồng, buôn bán mở lại. Cậu mà xin nghỉ thêm được thì cũng muốn mùng 7.

Bữa cơm cuối thường giống mâm Tết, có hương hoa, trầu cau, rượu, bánh chưng hay bánh tét, gà luộc, canh, món xào.

— Mà con thấy trên ti-vi nhà người ta còn dựng hai cây mía kế bàn thờ nữa đó cậu.

Cái đó nhiều nhà ngoài Bắc làm, để hai cây mía bên bàn thờ hay chỗ hoá vàng. Theo quan niệm dân gian, đó là đòn gánh cho ông bà gánh “của” về, hay gậy chống đường xa. Đốt xong, có nhà rưới chút rượu cúng lên tro. Mấy cái này mỗi vùng mỗi nhà một khác. Trong Nam, ở Huế có hai cây mía không, nguồn cậu đọc không nói.

— Đốt nhiều nhiều cho ông bà có nhiều đồ xài, đúng không cậu?

Cũng có người nói ngược lại đó con. Tháng 2 năm 2018, báo đưa tin Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam ra Công văn số 31 (Hoà thượng Thích Thanh Nhiễu ký), đề nghị tăng ni hướng dẫn Phật tử bỏ đốt vàng mã ở các cơ sở thờ tự Phật giáo, tổ chức lễ hội văn minh, tiết kiệm. Báo dẫn lời nhà chùa, Đức Phật không dạy đốt vàng mã để cúng gia tiên. Cơ quan văn hoá cũng nhiều lần khuyên hạn chế đốt ở di tích, lễ hội vì lãng phí, cháy nổ, khói bụi.

Chiều ngược lại, nhiều nhà coi hoá vàng là phần không thể thiếu của Tết, bỏ đi thấy “thiếu lễ” với ông bà. Có người đi đường giữa, vẫn làm bữa cơm tiễn, mà đốt rất ít, bỏ mấy món nhà lầu xe hơi bằng giấy. Nhà mình làm sao thì người lớn trong nhà tính. Cậu không khuyên.

Đốt nhiều hay ít, cái cậu thấy đáng giữ là bữa cơm đó, cả nhà ngồi lại một lần nữa trước khi ai về việc nấy, cảm ơn người đã khuất. Tiễn ông bà xong là Tết trọn. Rồi tới lượt cậu được tiễn. Mai xe chạy sớm. Hẹn Tết sau nghen.


Mùng 3 hay mùng 4, hai cây mía, đốt nhiều hay ít — mỗi nhà mỗi khác; chuyện công văn là góc nhìn, bài không khuyên. Nhà bạn tiễn ông bà ngày nào, kể cho chúng tôi nghe.

Nguồn tham khảo (9)
  1. 'Hoá vàng cúng tiễn tổ tiên' (dẫn nhà sử học Dương Trung Quốc) — Đoàn Loan & Tuấn Dũng, VnExpress, 11/02/2005
  2. 'Lễ hóa vàng nên tổ chức vào thời gian nào, mâm cúng gồm những gì?' (dẫn GS Lê Văn Lan, GS Ngô Đức Thịnh) — Báo Pháp Luật Việt Nam, 18/02/2018
  3. 'Người xưa đón Tết như thế nào?' (dẫn Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục) — Báo Pháp Luật Việt Nam, 21/02/2015
  4. 'Lễ hóa vàng đầu năm mới là gì?' — Minh Hương, VTC News, 31/01/2025
  5. 'Cây nêu ngày Tết được hạ vào ngày nào?' — Nguyễn Thảo/VTC, VOV, 06/02/2022
  6. 'Giáo hội Phật giáo Việt Nam đề nghị bỏ tục đốt vàng mã' (Công văn số 31, HT Thích Thanh Nhiễu ký) — V.V.Tuân, Tuổi Trẻ, 22/02/2018
  7. 'Tet traditions' — Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, 29/01/2024
  8. Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương XII 'Tứ thời tiết lạp', mục Tết Nguyên đán (bản số hoá toàn văn)
  9. Xuân Hoa, 'Đề nghị bỏ tục đốt vàng mã tại chùa, thiền viện' — Báo Pháp Luật Việt Nam, 23/02/2018

Xem đầy đủ ở trang Nguồn tham khảo

Năm nay Hoá vàng, hạ nêu — hết Tết rơi vào Thứ Hai, 08/02/2027

Bài này được tự do sao chép và chia sẻ, chỉ cần ghi nguồn tetholiday.com. · Về giấy phép