phong tục · quan niệm dân gian

Đêm giao thừa: khoảnh khắc bàn giao năm cũ – năm mới

Giao thừa là nửa đêm cuối năm, lúc năm cũ trao lại cho năm mới. Theo quan niệm dân gian, đó cũng là lúc vị quan nhà trời coi năm cũ bàn giao cho vị mới, nên nhiều nhà bày lễ ngoài sân rồi mới vào thắp nhang mời ông bà về ăn Tết. Cả nhà im một nhịp, rồi ba ngày Tết bắt đầu.

Cậu kể

— Cậu ơi, “giao thừa” là giao cái gì, thừa cái gì?

Cậu kể một hơi, bên này còn mấy tiếng nữa mới tới giờ bên nhà.

Năm về được, cậu đứng ngoài sân với cả nhà, ti-vi đếm ngược sau lưng. Năm không về được, cậu ngồi bên này canh đồng hồ, bên nhà nửa đêm, bên này có khi giữa trưa, vẫn bật điện thoại cho kịp đúng lúc. Lúc đó cả nhà im một nhịp. Bên này cậu cũng im theo. Người mình gọi đó là giao thừa.

Từ Hán-Việt, thường được giải nghĩa, giao là trao lại, thừa là tiếp nhận, năm cũ bàn giao, năm mới tiếp quản. Cậu nói “thường” vì chưa thấy người nghiên cứu nào nói đúng câu đó. Người xưa còn gọi là đêm trừ tịch. Có người giải trừ là bàn giao chức vụ, tịch là đêm. Có người giải trừ còn có nghĩa gạt bỏ điều xấu cũ. Hai cách hiểu không chỏi nhau.

Mà bàn giao đây không phải ông bà mình bàn giao cho con cháu đâu. Đây là quan niệm dân gian. Ông Phan Kế Bính ghi đầu thế kỷ 20, người mình tin mỗi năm có một ông Hành khiển, một “quan” nhà trời, coi việc nhân gian, hết năm thì vị cũ bàn giao cho vị mới, nên cúng để tiễn ông cũ, đón ông mới. Người đời sau kể thêm, mỗi vị có một Phán quan ghi công tội đi kèm, mười hai vị thay phiên theo mười hai con giáp. Dân gian còn nói các vị đi vội, không kịp vô từng nhà, nên người ta bày lễ ngoài trời, tiễn và đón ngay ở sân. Nhiều nhà làm vậy năm này qua năm khác mà không hẳn biết vì sao.

Bởi vậy lễ thường có hai phần. Ngoài trời, mâm đặt trước cửa chính hoặc giữa sân, có gà luộc, xôi, bánh chưng, hoa quả, trầu rượu, hương đèn, nhà có gì cúng nấy. Ông Phan Kế Bính kể hồi đó ở thành phố nhà nào cũng bày hương án giữa sân, còn ở thôn quê thì các xóm làm chung ở điếm. Rồi vô nhà thắp hương gia tiên, mời ông bà về ăn Tết. Cũng là lúc đón ông Táo trở lại sau chuyến chầu trời từ hăm ba tháng Chạp. Cúng xong, con cháu chúc Tết người lớn, nhận lì xì, ba ngày Tết bắt đầu.

Đó là cách nhiều gia đình ngoài Bắc vẫn làm. Từng vùng, từng nhà có khác. Nhiều nhà nay chỉ thắp hương, vái bốn phương, bỏ phần ngoài trời.

Trên ti-vi hay thấy nửa đêm người ta còn đi chùa, cầm cành cây đem về. Đó là xuất hành, chuyến đi đầu tiên của năm, xưa chọn giờ và hướng theo lịch. Ngoài Bắc, người ta hay ghé đền chùa thắp hương rồi hái lộc, ngắt một cành lá non về cắm trước bàn thờ, như rước chút sinh khí đầu xuân vô nhà. Báo Nhân Dân năm 2003 kể người xưa chỉ lấy cành non nhỏ, “tránh làm hại cây”. Nay nhiều chùa khuyến khích xin hương lộc, một nén hương đang cháy, hoặc cành lộc chuẩn bị sẵn. Ai về trước cũng là người xông đất nhà mình.

Hồi xưa giao thừa còn có pháo thiệt. Người sinh trước 1990 còn nhớ, pháo nổ ran khắp xóm, sáng mồng Một xác pháo đỏ kín sân. Tiếng pháo được tin là xua điều xấu, báo năm mới, nhưng cũng gây nhiều tai nạn. Theo số liệu dẫn trong Chỉ thị 406-TTg, riêng Tết Giáp Tuất 1994, 44 tỉnh thành báo cáo 728 vụ tai nạn do pháo, 71 người chết, 765 người bị thương. Ngày 8/8/1994, Thủ tướng Võ Văn Kiệt ký chỉ thị cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ trên cả nước, hiệu lực từ 1/1/1995. Tết Ất Hợi 1995 là cái Tết đầu tiên vắng tiếng pháo. Từ đó pháo hoa nhà nước bắn ở các thành phố lớn dần thành “tiếng pháo” chung, xem tại chỗ hay qua ti-vi.

Bên này pháo hoa bắn theo năm mới của họ, không trùng với nhà. Nên cái cậu chờ không phải pháo hoa. Là cả nhà im một nhịp, rồi má cầm điện thoại lên hỏi “Bên đó mấy giờ rồi con?”


Chuyện Hành khiển, Phán quan là quan niệm dân gian. Cúng hai phần, hái lộc, xuất hành là nếp phổ biến ngoài Bắc, nhà bạn có thể khác — nhà bạn đón giao thừa ở múi giờ nào, kể cho chúng tôi nghe.

Nguồn tham khảo (8)
  1. 'Lễ trừ tịch và chuyện bàn giao cũ, mới trong đêm Giao thừa' — Znews/Tri Thức, 21/01/2023 (dẫn Phan Kế Bính Việt Nam phong tục, Nhất Thanh Đất lề quê thói, Huỳnh Ngọc Trảng Khảo luận về Tết)
  2. Việt Văn, 'Lễ Trừ tịch và những điều cần chú ý' — Báo Pháp Luật Việt Nam, 17/02/2015
  3. 'Những phong tục, nghi thức quan trọng trong đêm giao thừa' — Báo Lào Cai (theo Vietnam+), 27/01/2025
  4. 'Người xưa vui Tết' — VnExpress (theo Nhân Dân), 02/02/2003 (tục xuất hành, hái lộc xưa)
  5. Chỉ thị 406-TTg ngày 08/08/1994 của Thủ tướng Chính phủ về việc cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo (toàn văn)
  6. Bằng Lăng Tím, 'Nhớ pháo tết ngày xuân' — Sài Gòn Giải Phóng, 09/02/2024
  7. Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương XII 'Tứ thời tiết lạp', mục Tết Nguyên đán (bản số hoá toàn văn)
  8. Chỉ thị 406-TTg ngày 08/08/1994 của Thủ tướng Chính phủ (toàn văn, bản thứ hai để đối chiếu với caselaw.vn)

Xem đầy đủ ở trang Nguồn tham khảo

Năm nay Giao thừa rơi vào Thứ Sáu, 05/02/2027

Bài này được tự do sao chép và chia sẻ, chỉ cần ghi nguồn tetholiday.com. · Về giấy phép