phong tục · tra cứu · dữ kiện
Câu đối đỏ
Trong bài này
- Ngoại ơi! Ở trường cô đọc cho tụi con hai câu Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh, mà con không biết câu đối đỏ là cái gì đó ngoại.
- Câu đối đỏ chắc là viết bằng mực đỏ, đúng không ngoại?
- Con thấy nhà người ta treo hai bên bàn thờ, mà có nhà dán ngoài cổng luôn đó ngoại.
- Ngoại đọc cho con nghe mấy câu nữa đi ngoại!
Trong bài này
- Ngoại ơi! Ở trường cô đọc cho tụi con hai câu Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh, mà con không biết câu đối đỏ là cái gì đó ngoại.
- Câu đối đỏ chắc là viết bằng mực đỏ, đúng không ngoại?
- Con thấy nhà người ta treo hai bên bàn thờ, mà có nhà dán ngoài cổng luôn đó ngoại.
- Ngoại đọc cho con nghe mấy câu nữa đi ngoại!
Tết đến, nhiều nhà treo một cặp câu đối trên giấy hồng điều hai bên bàn thờ, cột nhà hay cổng ngõ. Hai vế bằng nhau số chữ, đối ý, đối từ, đối thanh, vừa là lời chúc đầu năm vừa là trò chơi chữ của người có chữ. Đỏ là giấy, không phải mực, màu người Á Đông coi là may mắn, treo lên là mong cả năm “đỏ”.
Ngoại kể
— Ngoại ơi! Ở trường cô đọc cho tụi con hai câu Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh, mà con không biết câu đối đỏ là cái gì đó ngoại.
Hai câu đó ai lớn lên ở Việt Nam gần như cũng thuộc, mà không ai biết ai viết, câu đối dân gian, khuyết danh. Sáu món đó, năm món ăn được hay đốt được, chỉ câu đối đỏ là không. Vậy mà nó đứng ngang hàng. Ngoại kể con nghe vì sao.
Câu đối là một cặp câu đi đôi, vế trên và vế dưới. Hai vế bằng nhau số chữ, chữ nào bên này cũng phải “đối” với chữ ở đúng chỗ đó bên kia. Người ta nói đối ở ba tầng. Đối ý là hai vế tương phản như cũ với mới, tối với sáng, hoặc bổ cho nhau. Đối từ loại là danh từ đi với danh từ, động từ với động từ. Đối thanh là chữ bằng (dấu ngang, dấu huyền) đi với chữ trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng) ở mấy chỗ quan trọng, nhứt là chữ cuối vế. Chữ cuối hai vế phải đối thanh nhau, bên này bằng thì bên kia trắc.
Con soi lại câu hồi nãy coi. Thịt mỡ đi với cây nêu, dưa hành với tràng pháo, câu đối đỏ với bánh chưng xanh. “Đỏ” là trắc, kết vế trên. “Xanh” là bằng, kết vế dưới. Vừa chỉnh, vừa vẽ ra cả cái Tết. Người giỏi chữ còn chơi chữ, ghép tục ngữ, đem chuyện xưa vô, nên hồi đó câu đối được coi là trò chơi của người có chữ, dán câu đối Tết là cách khoe chữ mà vẫn lịch sự. Luật này cụ Dương Quảng Hàm cũng giảng vậy trong sách Việt Nam văn học sử yếu, đối ý rồi đối chữ, mà đối chữ thì xét cả thanh lẫn loại.
— Câu đối đỏ chắc là viết bằng mực đỏ, đúng không ngoại?
Không con, đỏ là giấy. Câu đối xưa viết chữ Hán hay chữ Nôm, mực tàu đen, có khi nhũ vàng, trên giấy hồng điều, loại giấy đỏ thắm. Người Á Đông coi đỏ là màu may mắn, bình an. Treo câu đối đỏ đầu năm là mong cả năm “đỏ”. Nay thư pháp chữ Quốc ngữ nhiều, nét chữ biến đủ kiểu, mà nền đỏ vẫn giữ.
Cuối năm, các ông đồ, là thầy dạy chữ Nho, với học trò nghèo trải chiếu ra chợ, ra hè phố, bày nghiên bút viết câu đối thuê kiếm tiền tiêu Tết. Sau này hình ảnh đó vô bài thơ Ông đồ của Vũ Đình Liên, bài thơ còn bản quyền, ngoại chỉ nhắc tên.
— Con thấy nhà người ta treo hai bên bàn thờ, mà có nhà dán ngoài cổng luôn đó ngoại.
Đúng rồi. Chỗ trang trọng nhứt là hai bên bàn thờ gia tiên, đi cùng tranh thờ hay tranh Tết. Rồi tới cột nhà, bởi vậy câu đối còn gọi là doanh thiếp, doanh là cột, thiếp là mảnh giấy có viết chữ. Rồi hai bên cửa, cổng ngõ, cho khách bước vô đọc được liền. Đình, chùa, trường học xưa cũng có câu đối riêng.
— Ngoại đọc cho con nghe mấy câu nữa đi ngoại!
Mấy câu người ta hay nhắc đây. Toàn của dân gian hay của người mất đã trên năm chục năm. Ai làm ra thì phần nhiều theo lưu truyền, không phải câu nào cũng có văn bản gốc.
- Tối ba mươi đá thằng Bần khỏi cửa / Sáng mồng một nghênh ông Phúc vào nhà, câu dân gian, nhiều dị bản. Có bản dài hơn cũng được truyền tụng (“Chiều ba mươi nợ hỏi tít mù, co cẳng đạp thằng Bần ra cửa / Sáng mồng một rượu say túy lúy, giơ tay bồng ông Phúc vào nhà”).
- Tối ba mươi, dờ cẳng đụng cây nêu, ờ Tết / Sáng mùng một, lắng tai nghe tiếng pháo, hừ xuân!, Lê Tràng Kiều chép là của Nguyễn Công Trứ (1778–1858), làm cho một ông thầy bói.
- Tối ba mươi, khép cánh càn khôn, kẻo nữa ma vương đưa quỷ tới / Sáng mồng một, ngỏ then tạo hóa, để cho thiếu nữ rước xuân vào, Lê Tràng Kiều chép là của Hồ Xuân Hương.
- Thiên hạ xác rồi còn đốt pháo / Nhân tình trắng thế lại bôi vôi, của Tú Xương (1870–1907), châm biếm tục đốt pháo, rắc vôi ngày Tết.
- Thiên tăng tuế nguyệt, niên tăng thọ / Xuân mãn càn khôn, phúc mãn đường, câu chữ Hán phổ biến, khuyết danh. Nghĩa là “Trời thêm năm tháng, người thêm tuổi / Xuân đầy trời đất, phúc đầy nhà”.
- Tổ tiên công đức muôn đời thịnh / Con cháu thảo hiền vạn kiếp vinh, câu Quốc ngữ hay treo cạnh bàn thờ, khuyết danh.
Ai muốn làm một câu cho nhà mình thì không cần chữ Hán đâu con. Hai vế bằng nhau, đối ý, đối chữ, chữ cuối hai vế một bằng một trắc cho nghe xuôi. Người Việt mình chúc đầu năm kiểu đó đó.
Luật đối ở đây theo sách Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm; tác giả các câu đối là theo lưu truyền. Nhà bạn treo câu gì, kể cho chúng tôi nghe.
Nguồn tham khảo (11)
- 'Câu đối ngày Tết' — Lê Tràng Kiều (bài báo giai đoạn 1920–1945, in lại trong Phong vị xuân xưa, Tri thức Trẻ Books & NXB Hội Nhà văn), đăng lại trên Znews, 07/02/2021
- 'Cửa sổ tri thức: Câu đối đỏ' — Báo Pháp Luật Việt Nam, 23/01/2011
- 'Những câu đối hay mừng Tết' — Duy Hoàng (tổng hợp), Báo Đầu Tư, 25/01/2017
- 'Người xưa đón Tết như thế nào?' (dẫn Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục) — Báo Pháp Luật Việt Nam, 21/02/2015
- 'Đón xuân này nhớ xuân xưa' — Lê Thị Kim Hương, Sài Gòn Giải Phóng, 09/02/2024
- 'Câu chữ mùa Xuân: Nét xưa lần giở' — Thụy Bất Nhi, Báo Văn Hóa, 28/01/2025
- 'Tet traditions' — Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, 29/01/2024
- 'Parallel sentences (Doanh thiếp)' — vietnammonpaysnatal.fr (blog cá nhân, chỉ dùng tham khảo luật đối)
- Dương Quảng Hàm, Việt Nam văn học sử yếu (soạn 1941; bản Trung tâm Học liệu, Bộ Giáo dục, 1968), chương 14 'Phép đối và thể phú', mục Câu đối
- 'Nguyễn Công Trứ (1778-1858)' — Báo Hà Tĩnh, 21/08/2009
- 'Nam Định: Kỷ niệm 150 năm ngày sinh nhà thơ Trần Tế Xương' — Duy Hưng, Đại Đoàn Kết, 29/08/2020
© Chỉ trích câu đối khuyết danh/dân gian hoặc của tác giả mất trước 1976 (Nguyễn Công Trứ †1858, Hồ Xuân Hương đầu TK 19, Tú Xương †1907). Không trích bài 'Ông đồ' của Vũ Đình Liên (†1996), chỉ nhắc tên.
Nhà bạn làm khác? Thấy chỗ sai?
Không có một Tết "đúng" — mỗi nhà một nếp. Gửi cho chúng tôi, chúng tôi sẽ thêm vào bài và ghi tên bạn nếu bạn muốn.
Gửi góp ýBài này được tự do sao chép và chia sẻ, chỉ cần ghi nguồn tetholiday.com. · Về giấy phép