phong tục

Khai bút đầu năm — viết dòng chữ đầu tiên

Khai bút là cầm bút viết dòng chữ đầu tiên của năm mới, thường sau giao thừa hoặc sáng mồng Một. Xưa là việc của nhà nho và học trò, viết một câu thơ, câu đối trên giấy đỏ. Nay ai cũng khai bút được, viết gì cũng được. Ý không đổi: mở đầu năm bằng việc học và một điều mình mong.

Ba kể

— Ba ơi! Sáng mồng Một sao ba để sẵn tờ giấy với cây viết trên bàn vậy ba?

Để khai bút đó con. Khai là mở. Khai bút là mở cây bút, viết mấy chữ đầu tiên của năm. Người mình quý chuyện học, nên đầu năm ngoài chúc nhau, lì xì, còn có một việc nho nhỏ là ngồi xuống viết cho đàng hoàng một dòng.

Hồi xưa đây là việc của người có chữ, ông đồ, nhà nho, học trò. Qua giao thừa hay sáng mồng Một, người ta mài mực, lấy tờ giấy đỏ, viết một câu thơ, một câu đối, hay vài chữ nói điều mình mong cho năm mới. Có người viết xong đem tặng khách tới chơi. Sách cũ còn ghi có nhà người cha viết sẵn một câu cho con tập viết theo, rồi hai cha con cùng khai bút.

Người ta hay kể tục này có từ thời thầy Chu Văn An. Mà người nghiên cứu nói rõ, chưa ai biết chắc nó có từ khi nào. Ba kể để con biết là có lời kể vậy thôi.

— Dạ ba, vậy con phải viết chữ gì hả ba?

Không ai bắt viết chữ gì hết. Có một cô tiến sĩ nghiên cứu văn hoá, nhà cô mấy đời làm thầy giáo, cô nói cứ để con nít tự chọn điều nó muốn viết. Nhà cô, mấy đứa nhỏ hay viết chúc ông bà mạnh khoẻ, chúc ba má, anh chị em làm gì cũng nên.

Cô còn nói một tờ giấy trắng với cây bút là đủ, không cần bày vẽ gì thêm. Và cô nhắc người lớn một câu ba thấy trúng. Đưa giấy bút cho con rồi mình cắm mặt vô điện thoại thì không nên. Con viết thì ba ngồi kế bên, ba cũng viết.

— Mấy bạn con đâu có ai khai bút đâu ba. Bây giờ còn ai làm không ba?

Còn chớ, mà khác xưa. Bây giờ ai cũng khai bút được, không riêng gì người viết chữ đẹp. Có đứa viết một điều ước vô cuốn tập mới. Có đứa làm tấm thiệp. Có đứa đầu năm ngồi làm vài bài tập, nói là lấy hên cho cả năm học.

Nhiều nơi còn làm lễ khai bút đầu xuân cho học trò. Ở đền thờ thầy Chu Văn An ngoài Hà Nội với Hải Dương, ở núi Bài Thơ ngoài Hạ Long, ở khu tưởng niệm Vương triều Mạc dưới Hải Phòng. Chỗ Hải Phòng làm vào mồng Sáu tháng Giêng, học trò mỗi đứa viết một đoạn ngắn rồi dâng lên.

Ông bà mình có câu nét chữ nết người. Viết chậm, viết ngay hàng là tập cái tánh kiên nhẫn. Đầu năm tập một chút, lấy trớn cho cả năm.

— Con viết xong rồi nè ba. Ba coi giùm con nha!

Đâu, đưa ba coi. Ờ. Con viết gì ba không đọc lớn lên đâu, điều mong thì để trong bụng. Tờ này ba cất. Sang năm mồng Một mình lấy ra coi lại, coi con mong gì, làm được tới đâu, rồi viết tờ mới. Mai mốt con đi học xa, Tết về, xấp giấy này vẫn nằm đây đợi con viết thêm.


Chuyện khai bút gắn với thầy Chu Văn An là lời tương truyền. Viết gì, viết lúc nào, mỗi nhà một nếp.

Nguồn tham khảo (2)
  1. Nguyễn Thị Tô Hoài (Viện Nghiên cứu Văn hóa), 'Mùa xuân và tục khai bút của người Việt' — Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam, 12/02/2024 (dẫn Toan Ánh, Tân Việt)
  2. 'Chuyên gia văn hóa: Khai bút ngày mùng 1 Tết là mỹ tục của người Việt' — Báo Thế giới và Việt Nam (theo Dân trí), 22/01/2023 (phỏng vấn TS Nguyễn Ánh Hồng)

Xem đầy đủ ở trang Nguồn tham khảo

Bài này được tự do sao chép và chia sẻ, chỉ cần ghi nguồn tetholiday.com. · Về giấy phép