tra cứu · dữ kiện · theo vùng

Tết ba miền: khác chứ không hơn kém

Tết ở đâu người ta cũng lo y một thứ: về nhà, dọn nhà, cúng ông bà. Mà bày ra bàn thì mỗi miền một kiểu. Ngoài Bắc đào hồng, bánh chưng, thịt đông. Miền Trung mai vàng, bánh tét, tré. Trong Nam mai vàng, bánh tét, thịt kho hột vịt. Khác là từ trời đất và chuyện xưa mỗi vùng, không miền nào đúng hơn miền nào.

Mỗi miền một mâm

Ra ngoài Bắc dịp Tết thì thấy đào hồng, chậu quất trĩu trái. Vô trong Nam thì mai vàng, vạn thọ, cúc mâm xôi. Ngoài Bắc gói bánh chưng vuông bằng lá dong. Từ miền Trung trở vô gói bánh tét trụ dài bằng lá chuối, trong Nam còn đủ kiểu, bánh tét chuối, lá cẩm, ngũ sắc. Mâm cỗ ngoài Bắc có thịt đông, giò lụa, canh măng, dưa hành. Miền Trung có tré, thịt ngâm mắm, dưa món, ăn mặn và cay. Trong Nam thì thịt kho hột vịt, canh khổ qua, củ kiệu tôm khô.

Mà không chỉ món ăn. Ngoài Bắc người ta lo Tết từ hăm ba tháng Chạp, lễ nghi tỉ mỉ, kiêng kỵ nhiều. Miền Trung trọng lễ cúng gia tiên, cỗ cầu kỳ nhưng tiết kiệm. Trong Nam không khí Tết cởi mở, náo nhiệt.

Khác từ trời, từ đất

Không phải chuyện miền này thích màu hồng, miền kia thích màu vàng. Cái đầu tiên là trời. Ngoài Bắc lúc giao mùa trời rét, đào là loài ưa lạnh nên nở đúng dịp, nồi thịt để ngoài trời tự đông được, thành món thịt đông. Từ miền Trung trở vô trời ấm, mai mới trổ. Trời nóng thì đồ ăn phải để được lâu, nên kho mặn, ngâm mắm, muối chua. Mâm ngũ quả cũng theo vườn từng vùng. Trong Nam sẵn mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài nên mới có câu “cầu sung vừa đủ xài”. Miền Trung đất cằn, mâm giản dị, có gì cúng nấy. Người ta làm Tết bằng cái sẵn có quanh mình. Khác là khác từ chỗ đó.

Và từ chuyện xưa

Miền Bắc là đất lâu đời của người Việt, nên nhiều nghi thức cổ còn giữ được lớp lang. Huế từng là kinh đô triều Nguyễn, người ta nói nếp lễ nghi trong cung thấm ra cả bếp nhà thường, nên cỗ Huế mới tỉ mỉ vậy. Miền Nam là đất mới của thời mở cõi. Có bài báo kể Tết hồi khẩn hoang còn thưa thớt, tới thời Nguyễn mới rộn ràng, và cái tinh thần “có chi cúng nấy” của người đi khai hoang vẫn còn tới giờ. Trong Nam lại sống chung với người Hoa, người Khmer, người Chăm, nên cái lối chơi chữ với tên trái cây hay món thịt kho tàu đều có dáng của một vùng đất pha trộn.

Mấy ý này gom từ nhiều bài báo tổng hợp, chưa dẫn được nghiên cứu chuyên sâu, xin coi như chuyện nghe cho biết.

Không miền nào đúng hơn miền nào

Người ta hay lỡ miệng, Tết Bắc “chuẩn”, Tết Nam “thoáng”, Tết Trung “khổ”. Ba miền chỉ đang trả lời cùng một câu hỏi, tiễn năm cũ, đón năm mới, nhớ ơn ông bà, bằng chất liệu mình có. Chuyên gia ẩm thực Hồ Đắc Thiếu Anh có nói, mâm Tết miền nào cũng chung cơm, món mặn theo vùng và phần lễ bánh trái. Quan trọng nhứt vẫn là cái lễ và cái tâm của con cháu.

Mà ranh giới cũng mờ lắm, không có gạch thẳng trên bản đồ đâu. Thanh Hoá ở giữa Bắc và Trung, Huế là Trung mà có nếp riêng, Phan Thiết ở giữa Trung và Nam. Hà Nội khác Thái Bình, Huế khác Quảng Nam, Sài Gòn khác Cà Mau. Rồi mỗi nhà lại một kiểu. Nhà có người Bắc lấy người Nam thì bánh chưng ăn với củ kiệu, đào cắm cạnh mai, đó cũng là Tết Việt, rất thiệt.

Cậu hay nói: ngồi giữa mâm cỗ lạ mới nhớ mâm cơm nhà mình ghê, mà cũng nhờ vậy mới thấy Tết rộng.

Nét phác ba miền, để nhớ cho dễ:

Miền Bắc Miền Trung Miền Nam
Hoa Đào hồng, thêm quất trĩu quả Có nơi mai, có nơi đào Mai vàng, vạn thọ, cúc mâm xôi; xưa chuộng vạn thọ hơn mai
Bánh Bánh chưng vuông, lá dong Bánh tét trụ dài, lá chuối Bánh tét, nhiều biến thể: chuối, lá cẩm, ngũ sắc
Mâm ngũ quả Theo ngũ hành, đủ năm màu; chuối xanh làm nền, bưởi/phật thủ ở giữa Giản dị, “có gì cúng nấy”: thanh long, dưa hấu, chuối “Cầu sung vừa đủ xài”; kiêng chuối, cam, lê vì tên gọi; có dưa hấu
Món mặn Thịt đông, giò lụa, canh măng, dưa hành Tré, thịt ngâm mắm, dưa món; mặn – cay Thịt kho hột vịt, canh khổ qua, củ kiệu tôm khô
Nhịp Tết Chuẩn bị từ 23 tháng Chạp; lễ nghi tỉ mỉ, nhiều kiêng kỵ Trọng lễ cúng gia tiên; cỗ cầu kỳ nhưng tiết kiệm Cởi mở, náo nhiệt

Bảng là nét phác từ các bài báo tổng hợp, không phải thước đo. Nhà bạn ở đâu, Tết ra sao — kể cho chúng tôi nghe.

Nguồn tham khảo (6)
  1. Hương Giang (tổng hợp), 'Độc đáo Tết cổ truyền ba miền' — Báo Pháp luật Việt Nam, 10/02/2024
  2. Lý Mai, 'Tết cổ truyền: Hương xuân 3 miền đất nước' — Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ, 17/02/2026
  3. Nguyễn Hữu Hiệp, 'Tết xưa ở nông thôn Nam Bộ' — VOV, 04/02/2010
  4. Nguyễn Hoàng Anh Thư, 'Chuyên gia ẩm thực Hồ Đắc Thiếu Anh: Tết, lễ và tâm vẫn là quan trọng nhất' — Tạp chí Du lịch Việt Nam, 09/02/2024
  5. Nguyên Vỵ (TH), 'Mâm cỗ ngày Tết miền Bắc và miền Nam có gì khác nhau' — Tạp chí Công Thương, 23/01/2020
  6. Các bài đã có trên site: Mâm ngũ quả, Hoa mai & hoa đào, Bánh chưng, Bánh tét, Món mặn ngày Tết (xem nguồn trong từng bài)

Xem đầy đủ ở trang Nguồn tham khảo

Bài này được tự do sao chép và chia sẻ, chỉ cần ghi nguồn tetholiday.com. · Về giấy phép